literacki serwis recenzencki e-poezja
(wersja serwisu: 0.10.21 z dnia: 06-05-2016)
(c) 1996-2016 by SOKARIS, http://www.sokaris.pl
Załóż konto
lub
Zaloguj się
Zamiast wadliwego i niebezpiecznego
Internet Explorera
polecamy:

Opera Web Browser
lub:
FireFox Web Browser


Poczytaj więcej tutaj:
Nowoczesne przeglądarki
Rozdział
Pokaż spis treści Edytuj
Mówią mi, że piszę prozę, a nie wiersze
Czego szukać w wierszu? Jak odróżnić poezję od prozy?
Wiadomo, że niełatwo dziś przeprowadzić wyraźną granicę między rodzajami i gatunkami literackimi. Coraz powszechniej widać w sztuce skłonność do łączenia rzeczy dawniej odległych, obraz podziałów mętnieje. Raczej nie oczekuje się jasnych reguł tworzenia. Literatura nie stanowi wyjątku, więc można wątpić w sens odnajdywania czy wytyczania granic. Mimo zmian w patrzeniu na sztukę, można jednak znaleźć nieco wyróżników, które pomogą zorientować się, czy styl zbliża tekst do liryki czy prozy.

Podmiot liryczny

Czy mówi w pierwszej osobie?
W liryce używa się pierwszej osoby liczby pojedynczej obok innych form, jednak wyznanie pierwszoosobowe, wyglądające na osobiste, uważa się za najbardziej dla niej charakterystyczne.
Możliwe, że zastosowanie trzeciej osoby miało wpływ na opinię, że wiersz jest prozatorski, jeżeli pozostałe cechy tekstu oddalają go od liryki.

Jakie jest miejsce peela w tekście?
Jest widoczny czy schowany? Czy przypomina wszechwiedzącego narratora z tradycyjnych powieści, np. dziewiętnastowiecznych? Całkowicie ukrywa się za wydarzeniami? Sprawia wrażenie, jakby wiedział o świecie wszystko lub prawie wszystko? Im bardziej przypomina narratora, im mniej widzialne są jego związki z opisywanym, tym łatwiej pomyśleć, że tekst upodabnia się do prozy (znowu pod warunkiem, że inne właściwości wzmacniają tę myśl; nie będę więcej powtarzać zastrzeżenia, zapewne jest już oczywiste).

Czas

Jak ważna jest w tekście teraźniejszość?
Przyjmuje się, że w liryce przeszłość i przyszłość nie mają samodzielnej wagi. Teraźniejszość liczy się najbardziej. Teraz jest centrum lirycznego świata. Rozchodzą się od niego kręgi, jak od kamyka wrzuconego w wodę. Lub teraz staje się jak magnes, który przyciąga przeszłość lub przyszłość niby opiłki. O tym, co było i o tym, co będzie peel mówi po to, żeby opisać, jak się czuje w związku z tym w teraźniejszości, jakie to dla niej ma znaczenie. Jeśli wiersz opisze bitwę pod Grunwaldem, polowanie na mamuta lub opowie o ludziach z piątego tysiąclecia naszej ery, a nie doda ani słowa, co na to peel - będzie miał najprawdopodobniej więcej cech prozy.

Konstrukcja opowieści

Dużo jest rozbudowanych zdań złożonych współrzędnie i podrzędnie?
Im więcej słów, które same nic nie znaczą, a tylko są technicznymi łącznikami dla pozostałych, tym łatwiej tekst sprawi wrażenie prozy. Mowa tu o takich między innymi wyrazach i wyrażeniach, jak:
a; że; który; by; bo; dlatego że; ponieważ; zwłaszcza, że; wtedy, gdy; w miarę jak; w razie gdyby; mimo to itd. Chodzi głównie o spójniki, ale też – w dalszej kolejności - przyimki, niektóre zaimki, te słowa, które służą do zbierania innych słów, ustalania między wyrazami układów, zależności w kompozycji.  

Jaka jest długość wersów?
Są bardzo długie? Przyjęcie stylu opowiadania często wymusza wersy jak sznurowadła do glanów, co również wzmacnia widzenie wiersza jako prozy.  

Jak długi jest tekst?
W ferworze opowiadania często staje się tak, że opowieść zaczyna panować nad peelem, a nie peel nad opowieścią. Tekst staje się rozwlekły, przegadany; kilometry strof  są nie do przebrnięcia. Nieoszczędzanie słów jest jednym z najpewniejszych znaków odchodzenia od liryki.

Ile jest informacji?
Chodzi o to, ile w wierszu jest szczegółów i w jaki sposób przekazywanych.
Im więcej faktów, stłoczonych niczym urzędnicy w windzie biurowca rano, tym bardziej może się wydawać prozowato. Zwłaszcza, gdy informacje będą podawane sucho jak w sprawozdaniu.  

Co wysuwa się na pierwszy plan: wydarzenie czy przeżycie i wrażenie?
Chodzi o miejsce żywej akcji w całości, o przypisywane jej znaczenie. Jeśli stanowi jedyny budulec wiersza – zbliża go do prozy. Przyjmuje się bowiem, że wydarzenie w liryce jest punktem wyjścia do subiektywnego przeżywania wydarzenia.
Subiektywizm może dojść do głosu w niewielkiej części wiersza, jako puenta np. Umiejętnie skonstruowana, choćby była maluteńka w sensie rozmiaru, nie pozostanie drobiną, jeśli chodzi o znaczenie dla tekstu. Będzie miała wagę ołowiu przy zastanawianiu się, czy to proza czy liryka.

Słownik

Czy dużo jest czasowników?
Na ogół, jeśli wyraźnie przeważają w tekście (zwłaszcza czasowniki wprowadzające ruch) często z uszczerbkiem dla pozostałych części mowy, osłabiają wrażenie liryzmu.

Ile słów jest nie z lirycznej bajki?
Czasami trudno określić, co jest z lirycznej, a co nie, bo zabawne byłoby ustalanie w poezji – z natury nie poddającej się szablonom - schematów językowych: tych słów wolno używać, a tych nie, bo są be i nie pasują do poezji.
Jednak na pewno są takie, które nadają się do niej bardziej i takie, które mocniej kojarzą się z życiem publicznym niż z osobistym wyznaniem.

Język naukowy
Hiperwentylacja, degradacja, kompleks, hiperestezja, mitochondria, monokauzalizm, izotopia itd., itd. Im więcej słów tego typu, tym bardziej zdecydowanie tekst zdryfuje w pobliże np. prac naukowych lub nudziarskich wykładów akademickich. A te już poezję przypominają tylko wyjątkom wśród czytelników lub słuchaczy.

Publicystyka
Może też taki tekst zawierający sporo przemądrych, obco brzmiących  wyrazów skojarzyć się z publicystyką nienajwyższych lotów, czyli taką, która w rzeczywistości ma przedstawiać wszechstronnie mądrość autora, a nie sprawę, o jakiej mówi.

Neutralność
Warto także wziąć pod lupę tekst, aby zobaczyć, ile jest słów czy sformułowań neutralnych typu: zawierać, występować (w znaczeniu takim, jak w zdaniu: W Afryce kangury nie występują), cechować się, umożliwiać, prawidłowość, norma, ustalać, mieć miejsce, stać na stanowisku, że..., informować, być zdania, że, wyrazić pogląd, zestawienie itd.  
Słowa stylu naukowego, urzędowego, język gazetowo-sprawozdawczy, relacja reporterska, informacja jak z agencji informacyjnej - mogą zatrzeć liryzm.
Szukamy przede wszystkim słów, które kojarzymy ze stylem sytuacji oficjalnych; będą dawać czy wzmacniać wrażenie obiektywizacji.

Nauczanie/pouczanie
Czy tekst ma zadanie przede wszystkim pouczyć czytelnika o tym, co dobre/złe; słuszne/niesłuszne; właściwe/niewłaściwe?
Wiersz dość łatwo traci liryzm, gdy podmiot liryczny chce edukować czytelnika.

Ogólniej - teza
Tekst z tezą, którą się udowadnia, może się prozaizować.

Filozofia
Gdy rozmyśla się w wierszu nad zagadnieniami filozoficznymi, warto starannie obejrzeć każde słowo, żeby upewnić się, czy zamiast wiersza nie wyszedł karłowaty esej.

Ogólniki
Ile jest ogólników w tekście?
Skłonność do pouczania i edukowania w poezji przyjmuje często kształt ogólników, a te w nadmiarze zaczną szybko i mocno pachnieć aforyzmami, przysłowiami, morałami, pozłacanym jawiemlepiejatynie itd. Im do liryki najczęściej daleko.

Zresztą - na marginesie - ogólniki, w tym hasła z każdy, wszyscy, wszędzie, nikt w wielu okolicznościach rujnują nie tylko liryzm. Osłabiają tekst tak, że nawet jako proza przestanie przekonywać czytelnika.

Ile rozmaitych spraw z różnych stron świata zostało przy tym wrzuconych do jednego wierszowego wora?
Im więcej naraz Bardzo Wielkich i Ważnych Spraw zapragnie w jednym wierszu rozstrzygnąć peel, tym większa szansa na roztrzaskanie tekstu lirycznego.


Poddawanie wierszy testom na prozowatość nie wydaje mi się zajęciem obowiązkowym.
Natomiast zjawisko odnotowywania przez czytelnika podobieństwa tekstu do prozy uważam za ciekawe. Teoretycznie nie powinno się zdarzać, skoro literatury nie krępują aż tak jak w przeszłości umowy społeczne, a jednak zdarzają się uwagi o całkowitej nieliryczności i najczęściej wynikają z intuicyjnego odbioru.
Oto zacieranie granic między rodzajami literackimi czytelnik słyszy jako zgrzyt, widzi jako skazę, a nie inspirujące odchodzenie od przestarzałych zwyczajów literackich, chociaż nie jest skostniałym teoretykiem literatury.
Z tego wniosek, że czasami kwestie techniczne w wierszu nie sprowadzają się do niezgodności między tradycją i współczesnością. W zamian mamy (jako intuicyjną, a nie uczoną miarę) - harmonię albo brak harmonii. Być może przedmiot wiersza nie zgadza się ze sposobem opisania wybranym dla niego, wymyka się, nie chce przylegać do opowiadania.
Jeśli jeden z czytelników powie, że wiersz jest prozą i mu to przeszkadza, pewnie nie ma się co aż tak przejmować. Jeżeli jednak uwaga – jako zarzut - powtórzy się wielokrotnie, wówczas wydaje się, że warto przyjrzeć się tekstowi. Być może styl stał się wadą konstrukcyjną wiersza. Jego nietrafność nie wynika z ułomności odczytania.
Zabrania się kopiowania, redystrybucji, publikowania, rozpowszechniania, udostępniania czy wykorzystywania w inny sposób całości lub części treści zawartych w serwisie internetowym e-poezja bez zgody autorów.
(c) 1996-2016 by SOKARIS, http://www.sokaris.pl
Strona wygenerowana w: 0.0012 s